Regres ubezpieczyciela pozwala ubezpieczycielowi dochodzić zwrotu wypłaconego odszkodowania od osoby odpowiedzialnej za szkodę. W ubezpieczeniach majątkowych podstawą takiego przejścia roszczenia jest przede wszystkim art. 828 § 1 Kodeksu cywilnego.
Odrębną konstrukcją jest regres nietypowy, przewidziany między innymi w art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. W takim przypadku ubezpieczyciel może żądać zwrotu świadczenia od kierującego pojazdem, jeżeli zachodzi jedna z przesłanek wskazanych w ustawie. Kierujący nie musi być osobą, która zawarła umowę ubezpieczenia.
Poniżej wyjaśniamy, na czym polega regres, kogo może dotyczyć i co decyduje o zakresie roszczenia.
Na czym polega regres ubezpieczeniowy?
Zgodnie z art. 828 § 1 k.c., jeżeli strony nie umówiły się inaczej, z dniem zapłaty odszkodowania przez ubezpieczyciela roszczenie ubezpieczającego przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę przechodzi z mocy prawa na ubezpieczyciela. Przejście następuje do wysokości wypłaconego odszkodowania. W przypadku ubezpieczenia na cudzy rachunek, regulację tę stosuje się odpowiednio do ubezpieczonego.
Mechanizm ten jest nazywany subrogacją ustawową. Ubezpieczyciel nie uzyskuje nowego roszczenia o dowolnej treści, lecz wstępuje w istniejące prawa osoby, której wypłacił odszkodowanie. Przejmuje roszczenie w takim stanie, w jakim istniało ono w chwili wypłaty, wraz z jego ograniczeniami.
Ubezpieczyciel nie może więc dochodzić od osoby odpowiedzialnej więcej, niż mógłby dochodzić sam ubezpieczający lub ubezpieczony. Znaczenie mogą mieć między innymi zakres odpowiedzialności sprawcy, przyczynienie się poszkodowanego, wcześniejsze częściowe naprawienie szkody oraz przedawnienie.
Czym różni się regres typowy od nietypowego?
Regres typowy polega na przejściu na ubezpieczyciela roszczenia przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę. Przykładem jest sytuacja, w której ubezpieczyciel wypłaca odszkodowanie z autocasco, a następnie dochodzi należności od sprawcy kolizji albo od jego ubezpieczyciela odpowiedzialności cywilnej.
Regres nietypowy nie polega na przejęciu roszczenia poszkodowanego. Jest odrębnym roszczeniem zwrotnym, które powstaje bezpośrednio na podstawie ustawy. W przypadku obowiązkowego OC posiadaczy pojazdów mechanicznych art. 43 ustawy pozwala ubezpieczycielowi żądać zwrotu wypłaconego odszkodowania od kierującego pojazdem.
Kierujący nie musi być ubezpieczającym, właścicielem pojazdu ani klientem ubezpieczyciela. Dla powstania roszczenia znaczenie ma to, czy spełniona została jedna z ustawowych przesłanek regresu.
Kiedy ubezpieczyciel może dochodzić regresu od kierującego pojazdem?
Art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych przewiduje możliwość żądania zwrotu wypłaconego odszkodowania między innymi wtedy, gdy kierujący wyrządził szkodę umyślnie, znajdował się w stanie po użyciu alkoholu albo w stanie nietrzeźwości, a także gdy pozostawał pod wpływem środków odurzających, substancji psychotropowych lub środków zastępczych.
Roszczenie może powstać również wtedy, gdy kierujący wszedł w posiadanie pojazdu wskutek popełnienia przestępstwa, nie posiadał wymaganych uprawnień do kierowania pojazdem albo zbiegł z miejsca zdarzenia. Ustawa przewiduje wyjątki dotyczące kierowania bez wymaganych uprawnień, między innymi w celu ratowania życia lub mienia albo podjęcia pościgu za osobą bezpośrednio po popełnieniu przestępstwa.
Każda z tych przesłanek wymaga wykazania. Sam fakt wypłaty odszkodowania nie oznacza jeszcze, że kierujący ma obowiązek zwrócić ubezpieczycielowi całą dochodzoną kwotę. W sporze mogą być oceniane okoliczności zdarzenia, odpowiedzialność kierującego, wysokość wypłaty oraz związek wypłaconego świadczenia ze szkodą.
Kiedy regres pojawia się w praktyce?
Regres występuje między innymi przy szkodach komunikacyjnych i szkodach w mieniu. Typowym przykładem jest wypłata odszkodowania z autocasco za naprawę pojazdu uszkodzonego przez innego kierowcę. Po wypłacie ubezpieczyciel może dochodzić roszczenia, które przysługiwało właścicielowi pojazdu wobec osoby odpowiedzialnej lub jej ubezpieczyciela OC.
Podobny mechanizm może wystąpić przy ubezpieczeniu nieruchomości, lokalu, maszyn lub innego mienia. Jeżeli szkodę spowodował wykonawca robót, najemca, zarządca albo inny podmiot ponoszący odpowiedzialność, ubezpieczyciel mienia może przejąć roszczenie do wysokości dokonanej wypłaty.
Odrębną grupę stanowią roszczenia z art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych. Nie wynikają one z art. 828 k.c. i są kierowane do kierującego pojazdem po spełnieniu szczególnych warunków określonych w ustawie.
Co ogranicza wysokość roszczenia regresowego?
W regresie typowym pierwszą granicą jest wysokość wypłaconego odszkodowania. Zgodnie z art. 828 § 1 k.c. ubezpieczyciel nabywa roszczenie najwyżej do wysokości dokonanej wypłaty. Jeżeli odszkodowanie pokryło tylko część szkody, pozostała część roszczenia nadal może przysługiwać ubezpieczającemu lub ubezpieczonemu.
Drugą granicę wyznacza zakres odpowiedzialności osoby, przeciwko której kierowany jest regres. Ubezpieczyciel nie może uzyskać więcej praw, niż miała osoba pierwotnie uprawniona. Jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania szkody albo zwiększenia jej rozmiaru, może to prowadzić do odpowiedniego zmniejszenia roszczenia.
Do należności głównej mogą zostać doliczone odsetki za opóźnienie oraz koszty związane z dochodzeniem roszczenia. Odsetki nie wynikają jednak automatycznie z samej wypłaty odszkodowania. Są naliczane od chwili, w której zobowiązany pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem wymagalnego świadczenia.
Czy ubezpieczyciel może dochodzić regresu od domownika?
Art. 828 § 2 k.c. przewiduje ograniczenie regresu wobec osób pozostających z ubezpieczającym we wspólnym gospodarstwie domowym. Co do zasady roszczenie nie przechodzi na ubezpieczyciela, jeżeli osobą odpowiedzialną za szkodę jest taki domownik.
Wyłączenie nie obowiązuje, gdy szkoda została wyrządzona umyślnie. Ubezpieczyciel może wtedy dochodzić roszczenia także od osoby pozostającej z ubezpieczającym we wspólnym gospodarstwie domowym.
Regulacja ta dotyczy regresu z art. 828 k.c. Nie należy jej automatycznie przenosić na szczególne roszczenia zwrotne wynikające z innych przepisów.
Czy roszczenie regresowe się przedawnia?
Roszczenie regresowe jest roszczeniem majątkowym, dlatego podlega przedawnieniu. Sposób obliczania terminu zależy od rodzaju regresu i podstawy prawnej żądania.
W przypadku regresu typowego z art. 828 k.c. ubezpieczyciel przejmuje roszczenie w takim stanie, w jakim przysługiwało ono ubezpieczającemu lub ubezpieczonemu. Wypłata odszkodowania nie rozpoczyna nowego terminu przedawnienia. Jeżeli roszczenie wynika z czynu niedozwolonego, zastosowanie mogą mieć terminy określone w art. 442¹ k.c. Jeżeli wynika z umowy, decydują przepisy właściwe dla danego stosunku prawnego.
Regres z art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych jest odrębnym roszczeniem ubezpieczyciela. Co do zasady przedawnia się z upływem trzech lat od dnia wypłaty odszkodowania. Przy obecnym brzmieniu art. 118 k.c. koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. W starszych sprawach konieczne może być uwzględnienie przepisów przejściowych i zdarzeń wpływających na bieg przedawnienia.
Co zrobić po otrzymaniu żądania regresowego?
W pierwszej kolejności należy ustalić podstawę prawną żądania. Inaczej ocenia się regres typowy z art. 828 k.c., a inaczej roszczenie zwrotne wobec kierującego oparte na art. 43 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych.
Następnie, trzeba zweryfikować odpowiedzialność co do zasady i wysokości. Znaczenie ma to, czy adresat odpowiada za szkodę, czy zachodzi wskazana przez ubezpieczyciela przesłanka regresu, jaka kwota została wypłacona oraz czy wypłata odpowiadała rzeczywistemu rozmiarowi szkody. Trzeba także sprawdzić datę wymagalności i przedawnienie.
Roszczenie może zostać objęte ugodą. Strony mogą uzgodnić inną wysokość należności, harmonogram spłaty lub rozłożenie płatności na raty. Ubezpieczyciel nie ma jednak obowiązku zaakceptowania takiego rozwiązania.
Podsumowanie
Regres typowy z art. 828 k.c. polega na przejściu na ubezpieczyciela roszczenia przysługującego ubezpieczającemu lub ubezpieczonemu przeciwko osobie trzeciej odpowiedzialnej za szkodę. Przejście następuje do wysokości wypłaconego odszkodowania i nie daje ubezpieczycielowi większych praw niż te, które przysługiwały wcześniej osobie uprawnionej.
Regres nietypowy jest odrębnym roszczeniem ustawowym. W przypadku obowiązkowego OC posiadaczy pojazdów mechanicznych może zostać skierowany do kierującego, jeżeli zachodzi jedna z przesłanek określonych w art. 43 ustawy. Kierujący nie musi być osobą, która zawarła umowę ubezpieczenia.
Ocena zasadności regresu wymaga sprawdzenia podstawy prawnej, okoliczności szkody, wysokości wypłaty oraz przedawnienia. Samo wezwanie do zapłaty nie przesądza, że roszczenie jest uzasadnione w całości.