Członek zarządu spółki z o.o. może odpowiadać własnym majątkiem za zobowiązania spółki, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna. Tak stanowi art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którym członkowie zarządu odpowiadają wtedy solidarnie za zobowiązania spółki. Odpowiedzialność ta nie jest jednak automatyczna: art. 299 § 2 KSH pozwala się od niej uwolnić po wykazaniu ściśle określonych okoliczności.
Poniżej wyjaśniamy, kiedy ta odpowiedzialność powstaje, jak można się przed nią bronić i co szczególnego dotyczy byłych członków zarządu.
Skąd wynika odpowiedzialność członka zarządu?
Spółka z o.o. odpowiada za swoje zobowiązania własnym majątkiem, a wspólnicy nie odpowiadają za nie osobiście. Problem powstaje, gdy majątek spółki nie wystarcza na spłatę długów. Ustawodawca przerzuca wtedy ryzyko na osoby, które spółką kierowały: wierzyciel, który nie odzyskał należności od spółki, może na podstawie art. 299 § 1 KSH pozwać członków jej zarządu.
Odrębną kwestią jest odpowiedzialność członka zarządu wobec samej spółki. Zgodnie z art. 293 § 1 KSH członek zarządu odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem lub zaniechaniem sprzecznym z prawem lub postanowieniami umowy spółki, chyba że nie ponosi winy. To dwa różne reżimy: w pierwszym roszczenie kieruje wierzyciel spółki, w drugim sama spółka.
Kiedy wierzyciel może sięgnąć do majątku członka zarządu?
Kluczową przesłanką jest bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce. Wierzyciel musi więc najpierw dysponować tytułem przeciwko spółce i wykazać, że próba odzyskania należności z jej majątku nie powiodła się, najczęściej postanowieniem komornika o umorzeniu egzekucji wobec jej bezskuteczności. Dopiero wtedy otwiera się droga do pozwania członków zarządu.
Znaczenie ma również to, kto zasiadał w zarządzie w okresie istotnym dla danego zobowiązania. Odpowiedzialność obejmuje osoby pełniące funkcję w czasie, gdy zobowiązanie istniało, a stan spółki uzasadniał już zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Na tych samych zasadach odpowiadają likwidatorzy spółki (art. 299(1) KSH).
Jak członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności?
Katalog przesłanek zawiera art. 299 § 2 KSH. Członek zarządu nie odpowiada, jeżeli wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym samym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu, albo że niezgłoszenie wniosku nastąpiło bez jego winy, albo że pomimo niezgłoszenia wniosku wierzyciel nie poniósł szkody.
Punktem odniesienia dla „właściwego czasu” jest termin z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego: dłużnik ma obowiązek zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości nie później niż w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do jej ogłoszenia. To właśnie wokół tych przesłanek, zwłaszcza momentu niewypłacalności spółki, toczy się w praktyce większość sporów z art. 299 KSH. Ich wykazanie obciąża członka zarządu, dlatego dokumentowanie sytuacji finansowej spółki na bieżąco ma dla zarządu wartość obronną.
Odpowiedzialność byłego członka zarządu
Rezygnacja z funkcji ani wykreślenie z KRS nie zamykają tematu. Były członek zarządu może odpowiadać za zobowiązania z okresu, w którym pełnił funkcję, i bywa zaskakiwany pozwem po latach od odejścia ze spółki.
Jego sytuację obronną poprawił wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 12 kwietnia 2023 r. (P 5/19, Dz.U. 2023 poz. 739). Trybunał orzekł, że art. 365 § 1 k.p.c. oraz art. 299 § 1 i 2 KSH są niezgodne z Konstytucją w zakresie, w jakim uniemożliwiają byłemu członkowi zarządu obronę przez wykazanie, że wierzytelność stwierdzona wyrokiem przeciwko spółce nie istnieje, gdy wyrok ten zapadł w postępowaniu wszczętym już po utracie przez niego mandatu. Były członek zarządu nie jest więc bezwzględnie związany rozstrzygnięciem wydanym w sprawie, w której nie mógł uczestniczyć. W takich sporach istotna jest szybka, przemyślana reakcja na pozew; kancelaria zapewnia wsparcie prawne członków zarządu i spółek w sporach o odpowiedzialność.
Gdzie w tym wszystkim jest ubezpieczenie D&O?
Ryzyko osobistej odpowiedzialności kadry zarządzającej zabezpiecza się ubezpieczeniem odpowiedzialności władz spółki (D&O). Polisa nie wyłącza samej odpowiedzialności z art. 299 KSH ani z art. 293 KSH, ale może przejąć ciężar finansowy roszczenia i kosztów obrony, w granicach warunków umowy ubezpieczenia. Konstrukcję tego produktu wyjaśniamy w osobnym wpisie o ubezpieczeniu członków zarządu D&O, a spory na tle takich polis prowadzimy w ramach praktyki ubezpieczeniowej kancelarii.
Podsumowanie
Odpowiedzialność z art. 299 KSH jest realna, ale warunkowa. Uruchamia ją bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce, obejmuje osoby pełniące funkcję w okresie istotnym dla zobowiązania, w tym byłych członków zarządu, a o wyniku sporu zwykle decyduje wykazanie przesłanek z art. 299 § 2 KSH, z terminowym wnioskiem o ogłoszenie upadłości na czele. Po wyroku TK z 12 kwietnia 2023 r. byli członkowie zarządu zyskali dodatkową linię obrony. O tym, jak ograniczać to ryzyko zawczasu, piszemy we wpisie o ryzyku prawnym w zarządzaniu spółką z o.o.